Η θάλασσα μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από χώρος εργασίας για τον επαγγελματία αλιέα. Μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο εμπειρίας, εκπαίδευσης και τουρισμού, χωρίς να χάνει τον αυθεντικό της χαρακτήρα. Αυτή είναι η βασική ιδέα πίσω από τον αλιευτικό τουρισμό, μια δραστηριότητα που επιχειρεί να συνδέσει την επαγγελματική αλιεία με το τουριστικό προϊόν των ελληνικών νησιών και των παράκτιων περιοχών.
Για τον επισκέπτη, η εμπειρία δεν περιορίζεται σε μια ακόμη τουριστική εκδρομή. Η έξοδος με ένα επαγγελματικό αλιευτικό σκάφος μπορεί να αποτελέσει μια άμεση γνωριμία με τη θάλασσα, τα αλιευτικά εργαλεία, τις τεχνικές ψαρέματος και τις παραδόσεις που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Για τον αλιέα, από την άλλη πλευρά, η δραστηριότητα μπορεί να προσφέρει ένα πρόσθετο εισόδημα, αξιοποιώντας την επαγγελματική του γνώση και τον εξοπλισμό που ήδη διαθέτει.
Από το ψάρεμα στην εμπειρία
Η σημαντικότερη διαφορά του αλιευτικού τουρισμού από μια συμβατική τουριστική δραστηριότητα είναι ότι το βασικό «προϊόν» δεν είναι ένα τεχνητά δημιουργημένο θέαμα. Είναι η ίδια η καθημερινότητα του αλιέα.
Ο επισκέπτης μπορεί να βρεθεί στη θάλασσα μαζί με τον επαγγελματία, να παρακολουθήσει τον τρόπο με τον οποίο πραγματοποιείται μια αλιευτική εξόρμηση και να κατανοήσει καλύτερα τη σχέση μιας τοπικής κοινωνίας με τη θάλασσα. Ανάλογα με την περιοχή και το είδος της δραστηριότητας, η εμπειρία μπορεί να συνδεθεί με την τοπική γαστρονομία, τα προϊόντα της θάλασσας, τις παραδοσιακές τεχνικές και τη φυσική και πολιτιστική κληρονομιά του τόπου.
Έτσι δημιουργείται ένα τουριστικό προϊόν με ισχυρό στοιχείο αυθεντικότητας. Ο ταξιδιώτης δεν παρακολουθεί απλώς μια παρουσίαση για την αλιεία· έρχεται σε επαφή με τον άνθρωπο που την ασκεί.
Γιατί ενδιαφέρει τόσο τους επαγγελματίες αλιείς
Ο αλιευτικός κλάδος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σειρά από πιέσεις: λειτουργικό κόστος, καύσιμα, συντήρηση εξοπλισμού, μεταβολές στις αλιευτικές δυνατότητες και δυσκολίες ανανέωσης του ανθρώπινου δυναμικού.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο αλιευτικός τουρισμός δεν έρχεται να αντικαταστήσει την επαγγελματική αλιεία. Η λογική του είναι διαφορετική: να δημιουργήσει μια συμπληρωματική οικονομική δραστηριότητα που θα επιτρέπει στον αλιέα να αξιοποιεί την εμπειρία, το σκάφος και την τοπική γνώση του.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία στις μικρές νησιωτικές και παράκτιες κοινότητες. Εκεί, η διατήρηση της επαγγελματικής αλιείας δεν αφορά μόνο ένα επάγγελμα. Συνδέεται με την τοπική οικονομία, την πολιτιστική ταυτότητα και τη συνέχεια μιας ολόκληρης παράδοσης.
Όπως ανέφερε στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο γενικός γραμματέας Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Σπύρος Πρωτοψάλτης, ο αλιευτικός τουρισμός μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση του εισοδήματος των αλιέων, στη διατήρηση της επαφής τους με τη θάλασσα και στη μεταφορά της εμπειρίας τους στις νεότερες γενιές.
Τι μπορεί να χρηματοδοτηθεί
Η ανάπτυξη μιας τέτοιας δραστηριότητας απαιτεί συχνά επενδύσεις. Ένα επαγγελματικό αλιευτικό σκάφος δεν είναι αυτονόητο ότι διαθέτει όλες τις υποδομές που χρειάζονται για την ασφαλή και οργανωμένη υποδοχή επισκεπτών.
Στο πλαίσιο του Προγράμματος Αλιεία, Υδατοκαλλιέργεια και Θάλασσα 2021-2027 (ΠΑΛΥΘ), ο Ειδικός Στόχος 3.1 περιλαμβάνει δράσεις που συνδέονται με τη βιώσιμη γαλάζια οικονομία στις παράκτιες, νησιωτικές και εσωτερικές περιοχές.
Στο πλαίσιο αυτό μπορούν να ενταχθούν δραστηριότητες όπως:
- αλιευτικός τουρισμός,
- βιωματικός τουρισμός,
- καταδυτικός τουρισμός,
- δράσεις διαφοροποίησης της οικονομικής δραστηριότητας των αλιέων,
- ενέργειες προβολής και εξωστρέφειας.
Για έναν επαγγελματία που εξετάζει το ενδεχόμενο να δραστηριοποιηθεί στον αλιευτικό τουρισμό, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι επενδύσεις που αφορούν την προσαρμογή του σκάφους. Αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν εργασίες εκσυγχρονισμού και διαμόρφωσης, εξοπλισμό, βελτιώσεις υποδομών, καθώς και παρεμβάσεις που σχετίζονται με την ασφάλεια και την υγιεινή.
Η ακριβής επιλεξιμότητα, ωστόσο, εξαρτάται από την εκάστοτε πρόσκληση και τους όρους της. Επομένως, πριν από οποιαδήποτε επένδυση είναι κρίσιμο να εξετάζονται οι επίσημοι όροι χρηματοδότησης και όχι να θεωρείται δεδομένο ότι κάθε δαπάνη θα επιδοτηθεί.
Ποιοι μπορούν να συμμετάσχουν
Η δυνατότητα ανάπτυξης σχετικών δράσεων δεν αφορά αποκλειστικά μεμονωμένους αλιείς. Στο σύστημα των τοπικών προγραμμάτων ΤΑΠΤοΚ μπορούν να συμμετέχουν, ανάλογα με τους όρους κάθε πρόσκλησης, τόσο επαγγελματίες αλιείς όσο και συλλογικοί φορείς, όπως συνεταιρισμοί.
Κεντρικό ρόλο έχουν οι Ομάδες Τοπικής Δράσης, καθώς μέσα από τα τοπικά προγράμματα μπορούν να διαμορφωθούν παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε περιοχής.
Αυτό έχει πρακτική σημασία: ο αλιευτικός τουρισμός δεν χρειάζεται να έχει ακριβώς την ίδια μορφή σε έναν μικρό νησιωτικό προορισμό, σε μια περιοχή με έντονη τουριστική κίνηση ή σε μια λιγότερο αναπτυγμένη παράκτια ζώνη.
Η τοπική αλιευτική παράδοση, το είδος των αλιευμάτων, το φυσικό περιβάλλον, η τουριστική περίοδος και η υφιστάμενη υποδομή μπορούν να καθορίσουν το τελικό μοντέλο.
Υπάρχει ήδη ελληνική εμπειρία
Η ιδέα δεν αποτελεί πείραμα που ξεκινά σήμερα. Κατά την προηγούμενη προγραμματική περίοδο, μέσω του CLLD/LEADER 2014-2020, 30 Ομάδες Τοπικής Δράσης χρηματοδότησαν σχέδια που σχετίζονταν με τον αλιευτικό τουρισμό σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.
Η εμπειρία αυτή ήταν σημαντική γιατί έδειξε στην πράξη τι χρειάζεται για να μετατραπεί ένα επαγγελματικό αλιευτικό σκάφος σε μέρος μιας οργανωμένης τουριστικής εμπειρίας.
Παράλληλα, 18 Ομάδες Τοπικής Δράσης συμμετείχαν σε διατοπικό σχέδιο συνολικού προϋπολογισμού 514.051,72 ευρώ. Το εγχείρημα δεν περιορίστηκε στη χρηματοδότηση εξοπλισμού. Περιέλαβε εκπαίδευση, προβολή, ανταλλαγή τεχνογνωσίας και πιλοτικές δράσεις.
Στο πλαίσιο του σχεδίου πραγματοποιήθηκαν ημερίδες σε διαφορετικές περιοχές της χώρας, ενώ 57 επαγγελματίες αλιείς συμμετείχαν σε εκπαιδευτική επίσκεψη καλής πρακτικής.
Παράχθηκε επίσης σημαντικό οπτικοακουστικό υλικό: 63 ενημερωτικά βίντεο, 63 τηλεοπτικά σποτ και 18 ντοκιμαντέρ. Δημιουργήθηκαν ακόμη θεματικές θαλάσσιες διαδρομές και υλικό προβολής, ενώ δοκιμάστηκαν στην πράξη διαφορετικές μορφές αλιευτικού τουρισμού.
Το διατοπικό σχέδιο «Αλιευτικός Τουρισμός» αναγνωρίστηκε στη συνέχεια από το ευρωπαϊκό δίκτυο FARNET ως καλή πρακτική.
Το πραγματικό στοίχημα: να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο προϊόν
Η χρηματοδότηση ενός σκάφους ή η δημιουργία μιας τουριστικής δραστηριότητας από μόνη της δεν αρκεί για να δημιουργηθεί ένας επιτυχημένος προορισμός.
Το μεγαλύτερο στοίχημα είναι η σύνδεση της αλιευτικής εμπειρίας με όσα ήδη προσφέρει κάθε περιοχή.
Ένα πρόγραμμα αλιευτικού τουρισμού μπορεί, για παράδειγμα, να συνδεθεί με τοπικούς παραγωγούς, εστιατόρια, καταλύματα, καταδυτικές δραστηριότητες, μουσεία, πολιτιστικές διαδρομές και τοπικές εκδηλώσεις. Με αυτόν τον τρόπο, ένα μέρος των χρημάτων που δαπανά ο επισκέπτης μπορεί να παραμένει στην τοπική οικονομία.
Η αξία βρίσκεται επομένως όχι μόνο στην εκδρομή με το σκάφος, αλλά στη δημιουργία ενός μικρού οικοσυστήματος γύρω από αυτήν.
Τι αλλάζει για τον επισκέπτη
Από την πλευρά του ταξιδιώτη, η τάση προς τις βιωματικές εμπειρίες δημιουργεί ένα ιδιαίτερα πρόσφορο περιβάλλον για την ανάπτυξη του αλιευτικού τουρισμού.
Ο επισκέπτης αναζητά ολοένα περισσότερο δραστηριότητες που τον φέρνουν σε επαφή με τον τόπο και τους ανθρώπους του. Η αλιεία μπορεί να προσφέρει ακριβώς αυτή τη σύνδεση.
Η εμπειρία μπορεί να περιλαμβάνει την αναχώρηση με το επαγγελματικό σκάφος, την παρακολούθηση της αλιευτικής διαδικασίας, την αφήγηση ιστοριών για την περιοχή, τη γνωριμία με παραδοσιακές τεχνικές και, όπου επιτρέπεται και προβλέπεται, τη σύνδεση της αλιευτικής δραστηριότητας με την τοπική γαστρονομία.
Το σημαντικό είναι ότι η εμπειρία πρέπει να παραμένει αυθεντική. Όσο περισσότερο μετατρέπεται σε μια τυποποιημένη «τουριστική παράσταση», τόσο περισσότερο κινδυνεύει να χάσει το στοιχείο που την κάνει ελκυστική.
Τα 16 εκατ. ευρώ για τον εκσυγχρονισμό των αλιευτικών σκαφών
Παράλληλα με τις δράσεις διαφοροποίησης, βρίσκεται σε εξέλιξη πρόσκληση ύψους 16 εκατ. ευρώ μέσω του ΠΑΛΥΘ για επενδύσεις στα επαγγελματικά αλιευτικά σκάφη.
Η συγκεκριμένη κατεύθυνση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον κλάδο, καθώς ο εκσυγχρονισμός του στόλου μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τη διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων των αλιέων.
Για έναν επαγγελματία, επομένως, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να αποκτήσει τη δυνατότητα να υποδέχεται επισκέπτες. Είναι να διαθέτει ένα σκάφος ασφαλές, λειτουργικό και κατάλληλα εξοπλισμένο για τις επαγγελματικές του ανάγκες.
Τα ποσοστά ενίσχυσης και οι επιλέξιμες δαπάνες πρέπει σε κάθε περίπτωση να εξετάζονται με βάση την ισχύουσα πρόσκληση και την κατηγορία επένδυσης.
Η διάσταση της νέας γενιάς
Πέρα από τα οικονομικά μεγέθη, ίσως η σημαντικότερη διάσταση του αλιευτικού τουρισμού είναι δημογραφική.
Σε αρκετές παράκτιες και νησιωτικές περιοχές, η συνέχιση του επαγγέλματος της αλιείας εξαρτάται από το αν οι νεότεροι θα επιλέξουν να παραμείνουν στον τόπο τους.
Μια δραστηριότητα που επιτρέπει στον αλιέα να αποκτήσει περισσότερες πηγές εισοδήματος μπορεί να βελτιώσει την οικονομική βιωσιμότητα του επαγγέλματος. Παράλληλα, η επαφή με επισκέπτες δημιουργεί έναν νέο τρόπο αξιοποίησης της γνώσης που συσσωρεύτηκε μέσα στις οικογένειες των αλιέων.
Η παραδοσιακή γνώση παύει έτσι να αντιμετωπίζεται μόνο ως κληρονομιά. Μπορεί να αποτελέσει και οικονομικό πόρο.
Η επόμενη φάση
Η νέα προγραμματική περίοδος του ΠΑΛΥΘ δημιουργεί την ευκαιρία να περάσει ο αλιευτικός τουρισμός από τις μεμονωμένες πρωτοβουλίες σε ένα πιο οργανωμένο μοντέλο.
Το κρίσιμο επόμενο βήμα είναι οι σχετικές προσκλήσεις να δώσουν στους ενδιαφερόμενους σαφή εικόνα για τις επενδύσεις που μπορούν να χρηματοδοτηθούν, τις επιλέξιμες δαπάνες, τα ποσοστά στήριξης, τις προϋποθέσεις και τις διαδικασίες ένταξης.
Για τον αλιέα, αυτό σημαίνει ότι η απόφαση δεν πρέπει να ξεκινήσει από την αγορά εξοπλισμού, αλλά από έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό: τι εμπειρία θα προσφέρει, σε ποιο κοινό απευθύνεται, ποια περίοδο του έτους μπορεί να λειτουργήσει, ποια είναι τα λειτουργικά κόστη και πώς θα συνδεθεί με την υπόλοιπη τουριστική οικονομία της περιοχής.
Για την τοπική κοινωνία, το ζητούμενο είναι ακόμη μεγαλύτερο. Ο αλιευτικός τουρισμός μπορεί να αποτελέσει έναν τρόπο ώστε η θάλασσα να παραμείνει ζωντανό μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής του τόπου.
Μια ευκαιρία που χρειάζεται οργάνωση
Ο αλιευτικός τουρισμός δεν αποτελεί από μόνος του λύση για όλα τα προβλήματα της επαγγελματικής αλιείας. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως ένα σημαντικό συμπληρωματικό εργαλείο.
Η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η χρηματοδότηση θα συνοδευτεί από εκπαίδευση, σωστή οργάνωση, επαγγελματική προβολή, συνεργασίες με την τουριστική αγορά και σεβασμό στο θαλάσσιο περιβάλλον.
Το πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι ότι διαθέτει το βασικό συστατικό: μια ζωντανή αλιευτική παράδοση, χιλιάδες χιλιόμετρα ακτογραμμής και νησιωτικές κοινότητες όπου η θάλασσα εξακολουθεί να αποτελεί κομμάτι της καθημερινότητας.
Το στοίχημα πλέον είναι αυτή η καθημερινότητα να μετατραπεί σε μια ποιοτική εμπειρία για τον επισκέπτη και, ταυτόχρονα, σε μια βιώσιμη οικονομική ευκαιρία για τον άνθρωπο που ζει από τη θάλασσα.
